Stosowana antropologia ekologiczna

Przygotowując artykuł do publikacji wieńczącej dzieło-działkowe zmagania, trafiłam na nierozpoznany przez siebie wcześniej obszar antropologii środowiska i ekologii. W tym poście chciałabym przybliżyć ogólne założenia antropologii ekologicznej stosowanej antropologii ekologicznej i towarzyszących im metodologii. Poniżej przedstawiam fragment artykułu, który ukaże się w 2011 r.:

„Antropologia ekologiczna (ecological anthropology) to dziedzina nauki zajmująca się relacjami, jakie zachodzą pomiędzy człowiekiem a środowiskiem [Seymour-Smith 1990: 187-188]. Podejście to pozwala badać, w jaki sposób poszczególne populacje kształtują swoje środowisko oraz wpływ tego ostatniego na społeczne, ekonomiczne, i polityczne aspekty życia badanej grupy [Salzman, Attwood 1996: 169]. W ramach antropologii ekologicznej stosuje się podejście systemowe, co zdaniem jej zwolenników, pozwala zrozumieć relacje jakie zachodzą pomiędzy kulturą a środowiskiem [Kottak 1999: 23]. Sama (sub)dyscyplina antropologii wyłoniła się w latach 60. XX w. jako odpowiedz na ekologię kulturową (cultural ecology). Na jej kształt wpływ mieli tacy badacze jak Julian Steward, John Bennett, Roy A. Rappaport oraz Brooke R. Thomas. Ci pierwsi antropolodzy traktowali ludzi jako jednostki analizy, natomiast kultura stanowiła dla nich medium poprzez które populacja adaptuje się do środowiska [Ibidem]. Julian Steward (1950) zajął się analizą odmiennych modeli adaptacji (rożnych populacji), natomiast Rappaport (1968) starał się przedstawić wierzenia i zwyczaje mieszkańców Nowej Gwinei, jako mechanizm pozwalający utrzymać równowagę pomiędzy populacją ludzi i świń. Jego zdaniem zachwianie tej równowagi mogłoby doprowadzić do głodu (poprzez walkę o zasoby). Thomas (1973) stworzył model obrazujący przepływ energii witalnej w środowisku hodowców bydła w Andach. W kolejnej pracy (1976) zajął się także wyjaśnianiem przyczyn, dla których pewne zasoby są traktowane jako istotne dla ekosystemu, podczas gdy inne są postrzegane jako bezwartościowe.

Współcześni badacze krytykują pierwszych antropologów ekologii za potraktowanie relatywizmu kulturowego jako normy[Ibidem]. Obecnie uznaje się, iż nawet najbardziej odizolowane grupy i ich ścisłe otoczenie trudno traktować jak zamknięte, samoreprodukujące się systemy. Ta krytyka doprowadziła do transformacji antropologii ekologicznej oraz wyłonienia się stosowanej antropologii ekologicznej (applied ecological anthropology), ekologii politycznej (political ecology) oraz antropologii środowiska (environmental anthropology). Celem nowej antropologii ekologicznej jest zrozumienie symbiozy człowieka i środowiska [Inglod 2006: 40]oraz wzajemności jaka zachodzi pomiędzy kulturą a naturą. Michael A. Little wskazuje, iż współcześnie antropologia ekologiczna jest ściśle powiązana z badaniami z zakresu ekonomii i polityki. Punktem wyjścia jest tutaj analiza reguł, według których ludzie i natura kooperują ze sobą w zakresie produkcji i reprodukcji zasobów [2007: 31].”

Rola antropologa, który przyjmuje założenia nowej antropologii ekologicznej, polega na byciu agentem, adwokatem polityki zorientowanej na ochronę środowiska (enviromental preservation), również na obronę lokalnych grup przed wpływem zewnętrznych sił, włączając w nie także projekty rozwojowe i te związane z ochroną środowiska (environmentalism). Należy bowiem pamiętać, iż cele i założenia zawarte w idei ochrony środowiska oraz ekologii są zrozumiale i pożądane na makropoziomie, w obrębie określonych grup. Na poziomie lokalnym ich konkretne implikacje mogą być postrzegane jako zamach na integralność i dobrobyt mieszkańców terenów objętych ochroną. Dlatego do zadań antropologa należy opisanie ekologicznej świadomości i aktywności badanych grup; rekonstrukcji lokalnych, etnoekologicznych modeli, które mogą przyczynić się do bardziej skutecznej ochrony środowiska [Kottak 1999: 28].

Jednocześnie metody stosowane przez antropologów ekologii wybiegają poza klasyczne rozumienie badań terenowych. U podstaw tradycyjnej etnografii (opartej na wywiadach prowadzonych z mieszkańcami wybranych obszarów, oraz obserwacji uczestniczącej), leży założenie, iż informatorzy wiedzą wszystko, co dotyczy zjawisk zachodzących w ich najbliższym otoczeniu. Obecnie ten postulat brzmi jak utopia. Po pierwsze mieszkańcy lokalnych wspólnot czerpią swoje zachowania (wzory zachowań) nie tylko od swych sąsiadów czy krewnych, ale także od rzeszy różnorakich „obcych”, którzy pojawiają się w ich świecie bądź to bezpośrednio, bądź też za pośrednictwem mediów. Po drugie – choć lokalni mieszkańcy nie są po prostu ofiarami tzw. world system, to jednocześnie nie mogą w pełni rozumieć wszystkich związków i zależności, które oddziałują na procesy, którym podlegają. Propagowane przez antropologów ekologii podejście badawcze skupiające się na zależnościach i powiązaniach (linkages approach) podkreśla embeddedness1 wspólnot, jak również ich zależność od różnorodnych systemów. Badania (linkages research) kładą nacisk na wielopoziomowe (międzynarodowe, narodowe, regionalne i lokalne) analizy: systematyczne porównania makro i mikro perspektyw. Stawiając wyzwanie tradycji długotrwałych badań terenowych, łączą one metodologie, generują badania na duża skale o charakterze porównawczym i interdyscyplinarnym (w sytuacji idealnej zakładają one międzynarodową współpracę). W ramach analizy przemian społecznych, perspektywa ta pozwala rozważać zarówno zewnętrzne naciski, jak również wewnętrzną dynamikę lokalnej kultury. W przeciwieństwie do starej antropologii ekologicznej (i tradycyjnych badań antropologicznych), linkages projects badają proces, angażują się w historie, rozważają rolę politycznych i ekonomicznych wpływów, jak również systematycznie rozważają feedback pośród lokalnych, regionalnych i narodowych instytucji. Mimo szerokiej krytyki tradycyjnych badań terenowych, takie projekty wymagają silnego oparcia w (świadomych) badaniach etnograficznych [Kottak: 31].

Aby w Polsce mogla zaistnieć taka antropologia potrzebna jest nie tylko zmiana w sposobie postrzegania badań terenowych, lecz również większa świadomość polityków i otwartość na badania jakościowe w obrębie projektów rozwojowych. Brak odpowiedniej bazy sprawia, iż wszystkie wyżej wymienione założenia brzmią jak mało realistyczne marzenie bezrobotnego antropologa.

1Embeddedness – pogląd głoszący, iż zachowanie ekonomiczne nie jest zdeterminowane przez uniwersalne wartości, które są niezmienne (tak, jak to zakłada klasyczna ekonomia), ale jest ściśle powiązane z wartościami kulturowymi, które mogą być wysoce specyficzne dla określanej przestrzeni i czasu.

Bibliografia:

Ingold T., Globes and spheres. The topology of enviromentalism, [w:] Enviromentalism. The view form Anthropology, (red.) K. Milton, New York 2006; Kottak C.R., The new ecological anthropology, „American Anthropologist”, 1999, nr 101: Little M.A., Chapter 4. Human ecology in anthropology: Past, present, and prospects, [w:] The Anthropologist (Special Issue 3) – Anthropology Today: Trends, Scope and Applications, V. Bhasin, M.K. Bhasin (red.), Delhi, India 2007; Symour-Smith C., Macmillan Dictionary of Anthropology, Londyn 1990; Salzman C. P., D. W. Attwood,”ecological anthropology”, [w:] Encyclopedia of social and cultural anthropology, A. Barnard , J. Spencer (red.), Londyn 1996.

Advertisements

Informacje o Katarzyna Wala

Jestem antropolożką, animatorką kultury, badaczką jakościową i trenerką. Obecnie piszę rozprawę doktorską z zakresu etnografii sensorycznej (UWr.). Od 2009 r. współtworzę projekt Fonosfera - antropologia zmysłów; zajmuję się również badaniami marketingowymi.
Ten wpis został opublikowany w kategorii antropologia stosowana. Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

4 odpowiedzi na „Stosowana antropologia ekologiczna

  1. pitrek99 pisze:

    Ciekawy wpis. Odnośnie zaistnienia antropologii ekologicznej w Polsce, to problem leży jeszcze w braku wykształconej kadry. Powoli zaczyna się wszystko zmieniać, ale faktycznie prawdziwy problem leży głębiej i wyżej. :)

    PS. W bibliografii literówka mała:[b]Inglod T. – Ingold T.[/b]
    PS.http://www.megaupload.com/?d=KFF3ASDA pod tym adresem zbiór tekstów Tima Ingolda.

  2. Dzięki za wskazanie literówki i za namiary na teksty Ingolda(: Co do zmian, to w pełni się z Tobą zgadzam. A sama czekam na czasy, gdy badania (jakościowe… i ilościowe) będą poprzedzały każdy projekt, który ma na celu „uszczęśliwienie ludzkości”, co by to uszczęśliwianie nie działo się ku rozpaczy owej „ludzkości” :P

  3. Ppawel pisze:

    W siódmym zdaniu drugiego akapitu znajduje się błąd. Julian Steward był mężczyzną :)
    Bardzo interesujący tekst.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s